Sünnetullah: Kâinatta Mizan, Tarihte Adalet (Kâinatın ve Toplumun Düzenine Ontolojik Bir Bakış)

Özet Bu deneme, Sünnetullah kavramını kevnî ve içtimaî boyutlarıyla birlikte, özellikle toplumsal ve tarihsel alanda işleyen ilâhî yasayı anlamaya yönelik bir okuma denemesidir. İslâm düşüncesi Sünnetullah kavramını hem kâinattaki düzen hem de toplumların kaderi bağlamında ele almış; varlıkta işleyen istikrar ile tarih içinde tecelli eden ilâhî adalet arasındaki ilişkiye dikkat çekmiştir. Bununla birlikte modern dönemde bu kavram çoğu zaman yalnızca doğa düzeni bağlamında hatırlanmakta; toplumsal ve tarihsel boyutu ise yeterince tartışılmamaktadır. Bu metinde Sünnetullah üç ontolojik katmanda ele alınmaktadır: sebep ile fiil arasındaki ilişkiyi açıklayan illiyet meselesi, bilginin ve güvenin zeminini kuran kevnî düzen ve toplumların yükseliş–çöküş süreçlerinde görünür hâle gelen içtimaî yasa. Gazâlî, Râzî ve Elmalılı’nın yorumları ile Kur’ân’ın Sünnetullah’a dair vurguları birlikte okunarak ilâhî mîzanın yalnızca kozmik düzeni değil, aynı zamanda tarih ve toplum alanındaki ahlâkî karşılıklarını da ortaya koyduğu gösterilmektedir. Böylece metin, Sünnetullah’ı varlıkta istikrarı, bilgide güveni ve tarihte mesuliyeti mümkün kılan bütüncül bir ilâhî mîzan olarak yeniden hatırlatma ve açıklama çabası olarak sunulmaktadır.