Etimologija imena Katarina, istorijski kontekst i načini pojavljivanja imena na Balkanu

Abstract The female personal name Katarina represents one of the most widespread Christian names in Europe and the Balkans. Despite its popularity, the etymology of the name remains debated in onomastic and philological literature. The earliest attested Greek form Αἰκατερίνη (Aikaterine) appears in Late Antiquity and is connected with the cult of Saint Catherine of Alexandria, whose hagiography significantly contributed to the diffusion of the name throughout the Byzantine and later Slavic cultural spheres. This study analyzes the historical and linguistic development of the name Katarina, examines the earliest Greek attestations, discusses competing etymological theories, and critically evaluates the widespread but scientifically unsupported derivation from the Greek adjective katharos (“pure”). Particular attention is given to the pathways through which the name entered the Balkans, primarily via Byzantine Christian tradition, ecclesiastical literature, and medieval Slavic translations of hagiographic texts. The paper also addresses claims of possible Semitic or Hebrew origin of the name and demonstrates, based on lexicographic evidence, that the name does not derive from Hebrew. The research relies on philological, historical, and onomastic sources and aims to provide a comprehensive analysis of the name’s linguistic origin and its historical spread in the Balkan region. Apstrakt Žensko lično ime Katarina jedno je od najrasprostranjenijih hrišćanskih imena u Evropi i na Balkanu. Uprkos velikoj rasprostranjenosti, etimologija ovog imena u naučnoj literaturi i dalje predstavlja predmet rasprave. Najstariji zabeleženi oblik imena javlja se u grčkom jeziku kao Αἰκατερίνη (Aikaterine) u kasnoj antici i povezan je sa kultom Svete Katarine Aleksandrijske, čija je hagiografija imala ključnu ulogu u širenju imena u vizantijskom i kasnije slovenskom kulturnom prostoru. Ovaj rad analizira istorijski i jezički razvoj imena Katarina, najranije grčke zapise, različite etimološke hipoteze, kao i kritički razmatra rasprostranjenu ali naučno neutemeljenu etimologiju koja ime povezuje sa grčkom rečju katharos („čist“). Posebna pažnja posvećena je putevima širenja imena na Balkanu, prvenstveno putem vizantijske hrišćanske tradicije, crkvene književnosti i srednjovekovnih slovenskih prevoda hagiografskih tekstova. U radu se takođe razmatraju tvrdnje o mogućem semitskom odnosno hebrejskom poreklu imena, pri čemu se na osnovu leksikografske analize pokazuje da ime Katarina nema hebrejsko poreklo. Istraživanje se zasniva na filološkim, istorijskim i onomastičkim izvorima i ima za cilj da pruži celovit prikaz porekla imena i njegovog istorijskog širenja na Balkanu.