Tasavvufta İlâhî İlim ve Kader Anlayışının Vahdet-i Vücûd Açısından Yorumu: Abdullah Bosnevî Örneği

İlâhî ilim, Allah Teâlâ’nın her şeyi ezelî olarak bilmesi şeklinde tanımlanır ve bu bağlamda kader meselesiyle yakından ilişkilidir. Kader, bir yandan Allah’ın ezelî ilmine dayanırken, diğer yandan insan fiilleri, iradesi ve sorumluluğuyla ilgilidir. Bu nedenle İslam düşüncesinde kader tartışmalarında genellikle iki temel denge gözetilmiştir: Allah’ın mutlak bilgisi ve kudreti ile insanın özgür iradesi ve sorumluluğu arasındaki ilişki. Bazı sûfîler, bu hassas dengeyi dikkate alarak konuya çeşitli özgün açıklamalar getirmiştir. Tasavvuf tarihinin önde gelen isimlerinden biri olan İbnü’l-Arabî (öl. 638/1240), “vahdet-i vücûd” anlayışı çerçevesinde özgün bir kader yaklaşımı geliştirmiştir. İbnü’l-Arabî’ye göre, ilâhî ilim ma‘lûma tâbidir; yani Allah’ın bilgisi, varlık kazanacak olan şeylerin gaybî hakikatlerine göre şekillenir. “Şârih-i Fusûs” olarak bilinen Abdullah Bosnevî (öl. 1054/1644) de kaderi bu çerçevede değerlendirmiştir. Bu yaklaşım, insanın fiilleri üzerinde sorumluluğunu ve özgür iradesini vurgular. Öte yandan, önemli sûfî Abdülkerîm el-Cîlî (öl. 832/1428), bu görüşe karşı çıkar. el-Cîlî, ilâhî ilmin ma‘lûma tâbi olduğunu kabul etmez ve farklı bir kader anlayışı benimser. Bu çalışmanın temel amacı, Abdullah Bosnevî’nin a‘yân-ı sâbite ve ilâhî ilim bağlamında kaderi nasıl anladığını ortaya koymak ve bu çerçevede el-Cîlî’nin görüşleriyle karşılaştırmalı bir değerlendirme yapmaktır. Sonuç olarak, Bosnevî’nin kader anlayışının ilâhî ilim ve a‘yân-ı sâbite ekseninde şekillendiği ve böylece insanın fiilleri üzerinde özgür iradeyi ve ahlaki sorumluluğu temellendirmeye çalıştığı anlaşılmaktadır.