Prusya’nın Doğu Politikalarının Bir Yansıması: Heinrich Karl Brugsch’un İstanbul’dan Trabzon’a Seyahati

Bu makale, 19. yüzyılın ortalarında Prusya Krallığı tarafından İran’a gönderilen diplomatik heyette yer alan Alman oryantalist Heinrich Karl Brugsch’un gözlemlerine dayanan Reise der K. Preussischen Gesandtschaft nach Persien 1860 und 1861 adlı seyahatnamesini incelemektedir. Eser, yalnızca diplomatik bir misyonun anlatımını değil, aynı zamanda Osmanlı ve İran coğrafyasına dair sosyal, kültürel ve coğrafi gözlemleri de içeren çok katmanlı bir anlatı sunmaktadır. Çalışmada öncelikle Brugsch’un hayatı, bilimsel kimliği ve Mısırbilim alanındaki öncü çalışmaları tanıtılmış; ardından İran’a yapılan seyahatin tarihî arka planı değerlendirilmiştir. 1857 yılında İran ile Prusya arasında imzalanan dostluk ve ticaret antlaşmasının ardından gerçekleşen bu seyahatin, Prusya’nın Doğu siyaseti bağlamında taşıdığı diplomatik ve kültürel anlam vurgulanmıştır.Çalışma, Brugsch’un seyahatnamesinde yer alan İstanbul’dan Trabzon’a kadar olan güzergâhtaki gözlemleri çerçevesinde hem Osmanlı liman şehirlerinin mekânsal düzeni hem de çokkültürlü sosyal yapısı hakkında ayrıntılı bir panorama sunar. Brugsch’un notlarında, İstanbul’un uluslararası diplomasi sahnesi olarak rolü, Karadeniz kentlerindeki toplumsal manzaralar, kıyı mimarisi, doğa tasvirleri ve yolculuk tecrübeleri detaylı biçimde işlenmiştir. Trabzon’a ulaşıldıktan sonra ise şehirdeki Osmanlı ve İran temsilcileriyle gerçekleşen diplomatik temaslar, şehir yapısı, mimari ögeler, ticaret yolları ve tarihî yapılar (özellikle Komnenos kalesi) üzerinden kapsamlı bir betimleme yapılmıştır.Brugsch’un seyahatnamesi, yalnızca bir gözlem metni olmanın ötesinde, Doğu-Batı etkileşiminin, diplomatik temsilin, kent tasvirlerinin ve kültürel aktarımın iç içe geçtiği edebî bir belge niteliği taşımaktadır. Bu çalışmada Brugsch’un anlatımı, tarihsel bağlam, mekânsal çözümleme ve kültürel temsil kavramları çerçevesinde değerlendirilerek, onun seyahatnamesinin hem Osmanlı hem de İran tarih yazımı açısından kaynak değeri taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır.