YÛNUS EMRE’NİN İLAHİLERİNDE BİR ÂŞIKLIK HÂLİ: “HAYRÂN”

İslam tasavvufunun inanç ve düşünce sisteminde derin anlamlara sahip önemli kavramlar bulunmaktadır. “Hayret”, “hayrân” ve “heyemân” bu kavramlardandır. Tasavvufta hayret, geçilmesi zor bir makam veya gönle gelen bir tecelli sebebiyle salikin düşünemez ve muhakeme edemez hâle gelmesidir. Tasavvufî yolculukta düşünemez ve muhakeme edemez hâle gelen salik, süreç içerisinde hayretini hayrânlığa dönüştürmektedir. Tasavvufta “hayret” makamını aşanlara “hayrân” denilmekte; Allah’ın fiil ve sıfatlarındaki olgunluğun idrakiyle başlayan bu yokluk hâli, aklın işlevini yitirdiği, salikin mecnûna döndüğü bir hâl veya makam olarak görülmektedir. Kaynaklarda salikin bu hayrânlığı, “heyemân” sözcüğüyle de ifade edilmektedir. Yûnus Emre, ilahilerinde “hayrân”ı doğrudan kavramsal bir unsur olarak ele almamakla birlikte mecazen salikin Allah’ın güzelliğine, güç ve kudretine, varlık düzenine karşı yaşadığı manevî bir hâl ve marifet olarak işlemekte; “hayret” sözcüğünü ise hiç kullanmamaktadır. Bu kullanım onun cem’ makamında olduğunun bir göstergesidir. Aklı terk ederek gönül gözüyle, aşkla Allah yolunda ilerleyen Yûnus Emre, ilahilerinde erenlere mahsus sembolik bir dil kullanarak “hayrân” kavramıyla seyrüsüluk tecrübesini anlatmakta, insanların gönül gözünü açmaya çalışmakta, bu dünyanın faniliğine, kesretin altında yatan vahdete, insanın kendisini bilmesi gerektiğine, aşkın önemine dikkat çekmektedir. Çalışmada “hayret”, “hayrân”, “heyemân” kavramları irdelenirken Yûnus Emre Dîvânı’ndan seçilmiş “hayrân” kavramıyla ilgili beyitler genel bir değerlendirmeye tabi tutulmakta; bu kavramla anılan unsurlar, benzetme, mecaz ve hayaller üzerinde durulmaktadır.