Ataksja Friedreicha — wyzwania kliniczno-diagnostyczne i perspektywy terapeutyczne

Ataksja Friedreicha (FRDA, Friedreich ataxia) jest najczęstszą uwarunkowaną genetycznie ataksją wśród populacji kaukaskich. Za wystąpienie choroby odpowiadają patogenne mutacje w genie FXN, kodującym białko frataksynę, którego niedobór prowadzi do dysfunkcji mitochondriów i zwiększonego stresu oksydacyjnego. Choć osiowym objawem choroby pozostaje ataksja móżdżkowo-czuciowa, obraz kliniczny FRDA jest złożony. Oprócz zajęcia ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego, w przebiegu choroby obserwuje się manifestacje pozaneurologiczne, w tym między innymi: kardiomiopatię (będącą najczęstszą przyczyną zgonu), skoliozę oraz zaburzenia metaboliczne, zwłaszcza cukrzycę. Wieloukładowy charakter choroby, heterogenność fenotypowa oraz znacząca zmienność wieku zachorowania przyczyniają się do opóźnienia rozpoznania. Ostateczne rozpoznanie FRDA ustalane jest po diagnostyce genetycznej potwierdzającej obecność ekspansji [guanina–adenina–adenina (GAA)n] w genie FXN. Liczba powtórzeń (GAA)n w genie FXN istotnie wpływa na przebieg kliniczny oraz koreluje z wiekiem wystąpienia pierwszych objawów. Aktualnie obserwowany jest przełom terapeutyczny: omaweloksolon — działając poprzez aktywację szlaku jądrowego czynnika transkrypcyjnego pochodzenia erytroidalnego typu 2 [Nrf2, nuclear factor (erythroid-derived 2)-like 2] — prowadzi do spowolnienia i modyfikacji naturalnego przebiegu choroby. Lek dostępny jest już także dla polskich pacjentów w ramach programu lekowego B.174. Standardy kompleksowej opieki klinicznej, obejmujące pełne spektrum objawów, pozostają jednak kluczowym elementem postępowania z chorym na FRDA.