İLHANLILAR DÖNEMİNDE DOĞU KİLİSESİ’NİN ENTELEKTÜEL VARLIĞI VE BİLİMSEL KATKISI

İlhanlılar çağında şekillenen bilimsel üretim ortamı, tarih yazımında çoğu zaman İslami figürlerin merkezde yer aldığı tekil anlatılarla temsil edilmiştir. Oysa bu çalışma, XIII. ve XIV. yüzyıllarda İlhanlı egemenliği altındaki Kuzey Mezopotamya’da, Doğu Kilisesi mensubu Süryani Hristiyan entelijansiyanın ilmî düşünceye yaptığı katkıları çok-disiplinli bir perspektifle yeniden ele almaktadır. Sasaniler döneminden itibaren bölgesel bir ilmi gelenek inşa etmiş olan bu cemaat, İslam fütuhatından itibaren siyasi ve idari yapılarda süreklilik arz eden bir görünürlük kazanmış; İlhanlıların gelişiyle birlikte bu kez Moğol idaresine entegre olmuştur. Diplomasi, tıp, kimya, astronomi, edebiyat, yazı kültürü ve eğitim kurumları gibi alanlarda verdikleri entelektüel katkılar, klasik literatürde çoğunlukla ya arka plana itilmiş ya da tümüyle görünmez kılınmıştır. Dolayısıyla bu çalışma, İlhanlılar döneminde Doğu Kilisesi’ne mensup aydın zümrenin bilimsel söylem içindeki yerini hem tarihsel hem kuramsal bir düzlemde görünür kılmayı amaçlamaktadır. Böylelikle İlhanlı tarih yazımındaki monokültürel yaklaşımı eleştirel bir perspektifle yeniden düşünmeyi teklif etmektedir. Yöntem olarak doküman incelemesine dayanan bu araştırma, İlhanlı dönemine ait yazılı tanıklıkları yalnızca bilgi aktarıcı metinler olarak değil, aynı zamanda kültürel temsil, hafıza inşası ve iktidar ilişkileriyle iç içe geçmiş tarihsel belgeler olarak ele alır. Çalışmanın zamansal çerçevesi, Hülâgû’nun Bağdat’ı fethiyle (656 / 1258) başlayıp, Ebu Said Bahadır Han’ın ölüm yılına (736 /1335) kadar olan dönemi kapsamakta; mekânsal olarak ise Kuzeybatı İran ve Mezopotamya bölgesiyle sınırlandırılmıştır.