Geleneksel Mutfak Bilgisinin Aktarım Sürecinde Kadınlar: Ünye Örneği

Beslenme kültürü, halk bilimi disiplini içinde önemli bir araştırma kadrosu olarak yer almış ve üzerine arşiv niteliğinde çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Ancak bu çalışmalarda mutfak kültürünün aktarımına yeteri kadar yer verilmediği verilse de geleneksel yapının aktarım sürecinde kadınların aktarıcı rollerine değinilmediği görülmektedir. Beslenme kültürüne dair geleneksel bilginin kaynağı ve koruyucusu kadınlar olarak görülür. Bunun temel nedeni toplumsal rolleri eril ve dişil olarak sınıflandıran toplumsal cinsiyet anlayışıdır. Mutfağa dair topraktan sofraya ait pek çok iş, kadınların doğasına atfedilmiş, bu işlerin kadınlar tarafından yapıldığı/yapılması gerektiği yaygın bir düşünce olarak yerleşmiştir. Mutfak; erkeklerin, çocukların beslenmesinden sorumlu olarak görülen kadınların her gün vakit geçirdikleri, ev halkı açısından ev işleri arasında en görünür olan üretimi yaptıkları ve aidiyet kurdukları topluluğun beslenme bilgisine sahip oldukları bir alan olarak değerlendirilebilir. Burada edinilen kadınlık bilgisi, kadın olmayı öğrendikleri yerel kültürün geleneksel mutfağını içermektedir. Bu çalışmada geleneksel mutfak bilgisinin kadınlar arasındaki aktarım süreci ele alınmıştır. Çalışmanın verileri 20 Aralık 2021- 20 Haziran 2022 tarihleri arasında Ordu’nun Ünye ilçesinde gerçekleştirilen alan çalışmasında nitel araştırma yönteminde kullanılan derinlemesine görüşme, katılımlı gözlem, alan notları teknikleriyle elde edilmiştir. Bununla birlikte 9 Ağustos 2020’de bir ön çalışma olarak İstanbul’da hikâye çemberi düzenlenmiştir. Çalışmadaki çıkarımlar ve genellemeler alan verilerine dayanarak yapılmıştır ve bu hâliyle çalışma sınırlı bir alanın analizidir. Görüşmeciler Ankara’da ikamet eden ancak Ünye ile bağları devam eden, Ünye’ye evlilik yoluyla gelmiş, Ünye’de doğup büyümüş, Ünye’de yaşayan ve kendini Ünyeli olarak tanımlayan kadınlardan oluşmaktadır. Toplamda 27 kadın ile görüşülmüş ve bu kadınların üç farklı kuşaktan olmasına dikkat edilmiştir. Burada kuşaklar aile içerisindeki akrabalık ilişkileri üzerinden değil, toplumsal değişim ve dönüşümlerin yaşandığı dönemlere referansla belirlenmiştir. Buna göre, birinci kuşak 1960 öncesi doğumlu, ikinci kuşak 1980 öncesi doğumlu, üçüncü kuşak ise 1980 sonrası doğumlu görüşmecilerdir. Bu tarihlendirme, görüşmeci kadınların ve mutfak kültürünü değiştiren Ünye’deki gelişmeler üzerinden yaptıkları anlatımlara dayanmaktadır. Kadınların doğalarına atfedilen ev ve eve bağlı işler arasında en görüneni olan mutfak bilgisini edinme süreçlerine odaklanan bu çalışmada, farklı kuşaktan kadınların kendi dönemleri bağlamında hem bilgiyi aktarma hem de muhafaza etme noktasında farklılaştığı tespit edilmiştir. Buradaki farklılaşmaların temel kaynakları toplumsal yapıda, kentleşme, eğitim ve küreselleşmenin etkisindeki değişimler olarak ortaya çıkmıştır