TÜRKİYE’DE PLANLI KALKINMA DÖNEMİ ÖNCESİ MERKEZİ VE ÂDEM-İ MERKEZİ DÜZENLEMELERİN REFORM SÜREÇLERİNE ETKİSİ

Türkiye’de yönetimde modern reform süreci, 18. yüzyılın başlarında Lale Devri ile başlayan batılılaşma çabalarından bu yana devam etmektedir. 1789’daki Nizam-ı Cedit hareketi ve 1828’de II. Mahmut reformlarıyla güçlenen yönetimde merkezileşme eğilimi, 1839 Tanzimat Fermanı ile doruk noktasına ulaşmıştır. Bu süreci 1856 Islahat Fermanı, 1876 ve 1908’deki Meşrutiyet hareketleri takip etmiş; Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla birlikte idari devlet anlayışı Weberci rasyonel bürokratik yapılanma ekseninde yeniden şekillenmiştir. 1945 sonrası kalkınma devleti yaklaşımı çerçevesinde idari reform seferberliği başlarken, 1980 itibarıyla küreselci yönetişim anlayışı ulus-devlet paradigmasına meydan okuyan yapısal reform hareketlerini doğurmuştur. Osmanlı’dan günümüze uzanan reform çalışmaları, sivil bürokratik ve devletçi seçkinler ile gelenekselci liberaller arasındaki görüş ayrılıkları doğrultusunda şekillenmiştir. Siyasal seçkinci parti mensupları bürokrasiyi siyasal parti bürokratlarına dönüştürmeye çalışırken, iktidara gelmeden yerelleşmeyi savunmuş; iktidara ulaştıklarında merkezi politikaları benimsemişlerdir. Sivil bürokratik seçkinler ise devletçiliği ve statükoyu koruma eğiliminde olmuş; Atatürk reformlarının muhafazasını demokrasiden öncelikli görerek ideoloji aracılığıyla iktidarlarını sürdürme yoluna gitmişlerdir. Bunun sonucunda devlet odaklı yapı merkezileşmeyi pekiştirip yerelleşmeyi sınırlamıştır. Bu çalışma, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan süreçte özellikle kalkınma dönemi öncesi yapılan merkezi ya da adem-i merkezi nitelikli reformların kamu yönetimi üzerindeki etkilerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırma nitel bir yöntemle yürütülmüş; tarihsel belge incelemesi ve literatür taramasıyla veriler toplanmış, elde edilen bulgular reformların yönünü belirleyen siyasal-bürokratik çekişmelere işaret etmiştir. Türkiye’de kamu yönetimi reformları bu çekişmeye göre şekillenmiş, reform çabalarında inisiyatif çoğunlukla devletten gelmiştir. Makale, mevcut literatürde daha çok planlı dönem sonrasına odaklanan araştırmalardan farklı olarak öncesine dair tartışmaları merkeze almakta ve Türk kamu yönetimi reformlarının uzun vadeli gelişim çizgisine özgün bir katkı sunmayı hedeflemektedir.