Azerbaycan Basın Tarihinde Bir Mizah İzi: “Mezeli” Dergisi

Bu makale, Azerbaycan basın tarihinde kısa ömürlü olmasına rağmen önemli bir yere sahip olan Mezeli dergisini ele almaktadır. XIX. yüzyılın ortalarından itibaren Azerbaycan’da basın, yalnızca haber ve bilgi aktaran bir mecra değil, aynı zamanda toplumun modernleşme sürecinde ve ulusal kimliğin inşasında etkili bir araç olmuştur. Özellikle 1905 sonrasında gelişen satirik basın, sansür ve baskı ortamında toplumsal sorunların dile getirilmesinde güçlü bir ifade biçimi haline gelmiştir. 1914–1915 yıllarında yayımlanan Mezeli, bu geleneğin dikkate değer örneklerinden biri olmuştur. Dergi, şiirler, felyetonlar, makaleler ve karikatürlerle dönemin sosyal, kültürel ve siyasal meselelerini hicivli bir üslupla gündeme taşımıştır. Kadın hakları, cehaletle mücadele, din adamlarının riyakârlığı, sosyal adalet, siyasal özgürlük, bürokratik tereddi ve savaşın yarattığı sıkıntılar, mizah aracılığıyla geniş kitlelere ulaştırılmıştır. Derginin kurucusu Haşım Bey Vezirov, basını yalnızca haber aracı değil, aynı zamanda toplumsal eğitim ve dönüşümün bir aracı olarak görmüştür. Karikatürist Azim Azimzadə’nin çizimleri ise dergiye görsel bir güç kazandırmıştır. Ayrıca, klasik edebiyat ile modern satirin bir araya getirilmesi, dergiyi özgün bir konuma taşımıştır. Mezeli, mizahı yalnızca eğlence değil, aynı zamanda eleştiri, direniş ve teselli aracı olarak kullanmış; böylece Azerbaycan basın ve düşünce tarihinde kalıcı bir iz bırakmıştır. Bu çalışma, derginin ortaya çıkış koşullarını, yayın anlayışını, yazar kadrosunu ve toplumsal etkilerini değerlendirerek Mezeli’nin basın tarihindeki yerini incelemektedir.