กระบวนการถายทอดการบรรเลงซอดวงของผชวยศาสตราจารย ดร.สวรรณ ชเสน

การถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านดนตรีไทยโดยเฉพาะการถ่ายทอดการบรรเลงซอด้วง ซึ่งเป็นเครื่องสายที่มีเสียงเป็นเอกลักษณ์ มีหน้าที่ดำเนินทำนองหลักในวงเครื่องสาย จำเป็นต้องอาศัยความรู้ทางทฤษฎี ทักษะในการปฏิบัติ และความเข้าใจลักษณะเฉพาะของผู้เรียน การวิจัยครั้งนี้จึงมุ่งศึกษากระบวนการถ่ายทอดการบรรเลงซอด้วงของผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สุวรรณี ชูเสน ซึ่งเป็นผู้ที่มีบทบาทสำคัญทั้งในแวดวงการศึกษาดนตรีไทยและการพัฒนาศักยภาพผู้เรียนในวงกว้าง ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สุวรรณี ชูเสน รองคณบดีคณะศิลปนาฏดุริยางค์ สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ กระทรวงวัฒนธรรม เป็นผู้เชี่ยวชาญในการบรรเลงเครื่องสายไทยทั้ง 3 ชนิด ได้แก่ ซอด้วง ซออู้และซอสามสาย จนได้รับการขนานนามว่า “นางพญาสามซอ” ซึ่งได้รับรางวัลสถิติยอดเยี่ยมในรอบ 25 ปี ชนะเลิศการประกวดเดี่ยวเครื่องสายไทยครบทั้ง 3 ประเภท มีบทบาทในการสอน การเป็นวิทยากร กรรมการตัดสิน และผู้ส่งเสริมดนตรีไทยในสื่อสังคมออนไลน์ เช่น เฟซบุ๊ก และยูทูบ ซึ่งช่วยขยายโอกาสในการเรียนรู้สู่สาธารณชน การวิจัยนี้ เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยมีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษากระบวนการถ่ายทอดการบรรเลงซอด้วงของผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สุวรรณี ชูเสน มีขอบเขตของการวิจัย คือ 1) การกำหนดกลุ่มผู้ให้ข้อมูลด้วยวิธีเลือกแบบเจาะจง ได้แก่ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สุวรรณี ชูเสน รองคณบดีคณะศิลปนาฏดุริยางค์ สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ กระทรวงวัฒนธรรม ปัจจุบันสอนเอกซอด้วง ชั้นปีที่ 1–4 ในคณะศิลปนาฏดุริยางค์ สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ และนักศึกษาเอกซอด้วง 2 คน ที่ลงทะเบียนในรายวิชาทักษะเครื่องสายไทย 2 และ 6 คณะศิลปนาฏดุริยางค์ สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ 2) ขอบเขตด้านเนื้อหา ได้แก่ ศึกษากระบวนการถ่ายทอดการบรรเลงซอด้วงของ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สุวรรณี ชูเสน ซึ่งผู้วิจัยได้ใช้ทฤษฎีของ อลิซาเบธ สไตเนอร์ ที่แบ่งองค์ประกอบการเรียนรู้ไว้ 4 ด้าน ได้แก่ ด้านผู้สอน ด้านผู้เรียน ด้านเนื้อหาสาระ ด้านบริบทการเรียนการสอน 3) ด้านระยะเวลามีขอบเขตระยะเวลาในการเก็บข้อมูลในเดือน กุมภาพันธ์–มีนาคม 2568 ผู้วิจัยมีวิธีการดำเนินงานวิจัย คือ 1) ศึกษาแนวคิด ทฤษฎี และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง โดยนำแนวคิดที่ได้จากการศึกษาไปใช้เป็นกรอบแนวคิดในการวิเคราะห์ 2) การกำหนดกลุ่มผู้ให้ข้อมูลสำคัญ แบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม คือ ผู้ให้ข้อมูลหลัก ได้แก่ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สุวรรณี ชูเสน และ ผู้ให้ข้อมูลรอง คือ นักศึกษาเอกซอด้วง สาขาวิชาดุริยางค์ไทย คณะศิลปนาฏดุริยางค์ สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ ที่ลงทะเบียนเรียนรายวิชาทักษะเครื่องสายไทย 2 และรายวิชาทักษะเครื่องสายไทย 6 รวมทั้งหมด 2 คน 3) การเก็บรวบรวมข้อมูล โดยผู้วิจัยเก็บรวบรวมข้อมูลจากเอกสาร บทความ สื่ออิเล็กทรอนิกส์ ข้อมูลจากการสัมภาษณ์และข้อมูลจากการสังเกตแบบไม่มีส่วนร่วม นำมาจัดกลุ่มและประมวลข้อมูลเข้าด้วยกันเพื่อสร้างข้อสรุป และ 4) วิเคราะห์ข้อมูล โดยใช้รูปแบบการตีความแบบอุปนัย ผลการวิจัยพบว่า 1) ด้านผู้สอน ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สุวรรณี ชูเสน เป็นผู้ที่มีพื้นฐานและประสบการณ์การบรรเลงซอด้วงมาอย่างยาวนาน เริ่มเรียนตั้งแต่ระดับประถมศึกษา และได้รับการถ่ายทอดจากครูผู้เชี่ยวชาญหลายท่าน มีผลงานด้านการประกวด การสอน และการอบรมที่โดดเด่นอย่างต่อเนื่อง มีผู้เรียนที่สอบเข้าศึกษาต่อด้วยความสามารถพิเศษด้านดนตรีไทย และได้รับรางวัลระดับประเทศหลายรายการ 2) ด้านผู้เรียน มีการคัดเลือกผู้เรียนโดยผู้สอน โดยพิจารณาจากคุณลักษณะหลายด้าน เช่น ทักษะ บุคลิกภาพ ไหวพริบ และเป้าหมายของผู้เรียน ผู้เรียนในปัจจุบันที่ได้รับการถ่ายทอดมีจำนวน 2 คน ซึ่งมีพื้นฐานการบรรเลงมาก่อนและพัฒนาทักษะอย่างต่อเนื่อง 3) ด้านเนื้อหาสาระ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สุวรรณี ชูเสน ใช้เนื้อหาตามหลักสูตรของคณะศิลปนาฏดุริยางค์ โดยในรายวิชาทักษะเครื่องสายไทย 2 เน้นเพลงพื้นฐาน เช่น เพลงฉิ่งพระฉัน เพลงมหาชัย และในรายวิชาทักษะเครื่องสายไทย 6 เน้นเพลงเดี่ยว เช่น เพลงนกขมิ้น และพญาครวญ ใช้การประเมินตามสภาพจริง ใน 3 ระยะ ได้แก่ ก่อน ระหว่าง และหลังการถ่ายทอด 4) ด้านบริบทการเรียนการสอน ใช้ห้องทำงานส่วนตัวในการถ่ายทอดซอด้วง ใช้แนวทางการบรรเลงซอสูตร 17 เสี้ยวเสียง ของครูวรยศ ศุขสายชล เพื่อฝึกความแม่นยำของเสียง ใช้วิธีถ่ายทอดแบบมุขปาฐะ เรียนตัวต่อตัว ใช้เทคนิคการฝึกระบบความคิดของผู้เรียน และใช้คลิปวิดีโอและโน้ตเพลงเพื่อเสริมความเข้าใจ ทั้งนี้ กระบวนการถ่ายทอดการบรรเลงซอด้วงของผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สุวรรณี ชูเสน มีความโดดเด่น ทั้งในด้านเนื้อหาและกระบวนการถ่ายทอดที่เป็นระบบ งานวิจัยนี้จึงสามารถนำไปเป็นแนวทางสำหรับการพัฒนา การเรียนการสอนดนตรีไทยโดยเฉพาะซอด้วง ทั้งในระดับการศึกษาขั้นพื้นฐานและระดับอุดมศึกษา รวมถึงใช้เป็นแนวทางสำหรับครูผู้สอนที่ต้องการศึกษาวิธีการถ่ายทอดที่ส่งเสริมศักยภาพของผู้เรียนต่อไป