TÜRKİSTAN’DAN SELÇUKLU TÜRKİYE’SİNE İRFAN MİRASI (12.-13. YÜZYIL)

Anadolu’da devlet ve toplum hayatında önemli etkileri bulunan, kent ve kırsal insanının Türk-İslâm kimliği ile harmanlanması ve dini hayatın şekillenmesinde tartışılmaz rolü bulunan tasavvufi akımlar Türkistan ve Horasan’dan Anadolu’ya taşınmıştır. İslâm peygamberi Hz. Muhammed (s.a.v.) ve dört büyük halifeye aşırı sevgi ve saygı besleyen bu akımlar Anadolu’nun vatan kılınmasını sağladıkları gibi Anadolu irfanını şekillendirilen ve besleyen tasavvufi hareketlerdir. Fetih sonrası iskân politikasının ana unsurlarından birisi kentlerde tekkeler kırsalda zaviyeler olmuştur. Bu anlamda makalede özellikle Pir-i Türkistan Hâce Ahmed Yesevî, Mürşidi-i Hâcegân Yûsuf el-Hemedânî, Hâce Abdülhâlik Gücdüvânî, Hâce Bahâüddin Nakşibend ve Mevlânâ Celâleddin-i Rumî Belhî gibi Türkistanlı mutasavvıfların Anadolu irfanı üzerindeki etkileri üzerine durulmuştur. Türk-İslâm medeniyetinin beşiği, ilim ve irfanın membaı Türkistan’da yetişen erenlerin taşıdığı tasavvufî ve kültürel mirasın, XIII. asırdan itibaren Anadolu’da nasıl kök saldığı incelenmiş, Türkistan irfan mirasından sadece ferdi bir arınma ve ruhsal bir tasfiye anlamına değil aynı zamanda tasavvufî süreklilik ve kültürel aktarım hedeflenmiştir. Ahmed Yesevî, irşat ve irfan eğitimini Anadolu ruhu ve mizacına uygun “hikmetler” yoluyla halkın diline indirgemiştir. Onun yetiştirdiği dervişler (Türkistan Erenleri), Anadolu’da tekke ve zaviyeler kurmuş; Türkiye Selçuklu Devleti ve Beyliklerin fetih hareketlerine manevi güç kazandırmıştır. Anadolu irfanının temel ilkeleriyle yoğrulan Ahîlik, Bektaşîlik ve Evhâdîlik gibi tasavvufi zümrelerin şekillendirdiği Abdalân-ı Rum, Gâziyân-ı Rum ve Bacıyân-ı Rum gibi yapılar, doğrudan Yesevî etkisi taşımaktadır. Anadolu irfanını şekillendiren diğer bir ulu zat ise Yesevî’nin şeyhi olup Hâcegân irfan geleneğinin kurucusu Yusuf el- Hemedânî’dir. Hemedânî, tasavvufta melâmetîlik, zühd, mürşid-mürid disiplini ve ilim-irfan dengesini temsil etmektedir. Türkistan irfanının manevi önderlerinden bir diğeri ise şüphesiz Hâce Bahâüddin Nakşibend’dir. Şah Nakşibend-i Veli olarak şöhret kazanan mutasavvıf, Nakşibendîliğin kurucusu olup sessiz, sade ve disiplinli bir sûfî anlayışı geliştirmiştir. Anadolu’da saraya yakın çevrelerde, özellikle Halidî kolu üzerinde somut izler bırakırken Mevlânâ, sevgi, hoşgörü, ilahi aşk, musiki ve şiirlerle yoğrulmuş bir irfan medeniyeti inşa etmiştir.