TRABZON VİLAYETİ’NDE AMERİKAN MİSYONERLERİ: KİMLİKLER, YAŞAMLAR VE DİNÎ-KÜLTÜREL FAALİYETLERİ

Bu çalışma, XIX. yüzyılın ortalarından XX. yüzyılın başlarına kadar Trabzon Vilayeti’nde faaliyet gösteren The American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) misyonerlerini konu edinmektedir. Araştırmada, Amerikan Board’a bağlı misyonerlerin kimlikleri, yaşamları ve vilayet genelinde yürüttükleri dinî ve kültürel faaliyetler ele alınmıştır. Çalışmanın temel amacı, Trabzon Vilayeti’nin Amerikan misyonerliği açısından neden önemli bir merkez olarak görüldüğünü ortaya koymak; misyonerlerin bölgede izledikleri yöntemleri, örgütlenme biçimlerini ve faaliyet alanlarını bütüncül bir çerçevede değerlendirmektir. Araştırma, Osmanlı arşiv belgeleri, vilayet salnameleri, Amerikan Board’a ait misyoner raporları ve ilgili ikincil literatürün analizi temelinde yürütülmüştür. Bu kaynaklar aracılığıyla misyonerlerin dinî faaliyetleri, eğitim çalışmaları, yayıncılık faaliyetleri ve yerel halkla kurdukları ilişkiler ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Çalışmada ayrıca misyonerlerin kullandıkları eğitim ve dinî materyallerin Osmanlı gümrüklerinde karşılaştığı idari sorunlar da ele alınarak misyon faaliyetlerinin lojistik boyutuna dikkat çekilmiştir. Elde edilen bulgular, Amerikan Board misyonerlerinin Trabzon’u bir merkez istasyon olmaktan ziyade, çevre bölgelere açılan bir dış istasyon olarak konumlandırdıklarını göstermektedir. Misyonerlerin faaliyetlerinin, özellikle eğitim kurumları ve yayın faaliyetleri aracılığıyla Protestan cemaatin güçlendirilmesine odaklandığı tespit edilmiştir. Bu süreçte misyoner okullarından mezun olan bireylerin vilayetin farklı yerlerinde etkin rol üstlendikleri görülmektedir. Sonuç olarak çalışma, Amerikan misyonerliğinin Trabzon Vilayeti’nde dinî olduğu kadar kültürel ve toplumsal etkiler de yarattığını ortaya koymaktadır.