Nowe państwo ukraińskie wobec sąsiadów (do 1994 roku)

Prezentowany tekst jest fragmentem monografii zatytułowanej Od Puszczy Białowieskiej do Krymu. Polityka zagraniczna Ukrainy w latach 1991–2014, która w najbliższym czasie ukaże się w ramach serii wydawniczej Studium Europy Wschodniej – Bibliotheca Europae Orientalis. Na progu swojej niepodległości, Ukraina stanęła wobec wielu wyzwań o charakterze politycznym, społecznym i gospodarczym. Było oczywistym, że sposób uporania się z tymi wyzwaniami będzie miał bezpośredni wpływ, zarówno na pozycję Ukrainy w świecie, jak i sam kształt ukraińskiej państwowości. W polityce zagranicznej kluczowe znaczenie miało takie ułożenie sobie stosunków z sąsiadami, aby wzmocniły one bezpieczeństwo kraju i sprzyjały jego transformacji społeczno-gospodarczej. W tym kontekście najważniejsze były relacje z Rosją, które stanowiły nie tylko istotny element polityki zagranicznej, ale i wewnętrznej Ukrainy. Występując w roli sukcesora ZSRS, Rosja traktował cały obszar byłego imperium, jako strefę swoich żywotnych interesów, próbując narzucić mu wygodne dla siebie zasady współpracy. W relacjach ukraińsko-rosyjskich istniało wiele ostrych problemów, dotyczących kwestii granicznych (Krym), praw mniejszości narodowych, przyszłości strategicznej broni jądrowej i Floty Czarnomorskiej czy zasad tranzytu surowców energetycznych, które łatwo mogły się przekształcić w otwarty konflikt. W omawianym okresie, głównie ze względu na stanowisko Rosji, problemów tych nie udało się całkowicie rozwiązać, jednak na plus obu stronom należy zapisać to, iż starły się procedować na drodze dyplomatycznej. W podobnej sytuacji co Ukraina znajdowały się Białoruś i Mołdawia, dlatego dziwi dość niska intensywność relacji z tymi sąsiadami, którą można tłumaczyć syndromem postimperialnym. O wiele większą dynamiką cechowała się współpraca z zachodnimi sąsiadami, szczególnie z Polską i Węgrami. Te byłe państwa bloku wschodniego mogły służyć Ukrainie jako przykład transformacji ustrojowej. W omawianym okresie zaczęły one dążyć do integracji europejskiej i euroatlantyckiej. Po krótkim okresie wahania Kijów zadeklarował podobne priorytety, jednak nie traktował tego jako wybór cywilizacyjny, lecz jedynie jako sposób budowania przeciwwagi dla Rosji, stąd niekonsekwencje i brak determinacji we wprowadzaniu reform.