LWOWSKA SAMARYTANKA W RADZIECKIM PIEKLE: ARESZT DR IRENY PELCZARSKIEJ W 1945 ROKU

Artykuł poświęcony został analizie losów Ireny Pelczarskiej w kontekście jej aresztowania, a następnie pobytu w radzieckim areszcie śledczym, obejmującym kilka miesięcy 1945 roku. Treść obejmuje okres od aresztowania w lipcu 1945 roku do niespodziewanego opuszczenia więzienia w grudniu tegoż roku. Uwagę zwraca przede wszystkim sposób prowadzenia postępowania śledczego przez radzieckich funkcjonariuszy NKWD. Początkowo bowiem w sposób niezwykle skrupulatny dokonano przeszukania miejsca zamieszkania podejrzanej (we Lwowie przy ul. Nabielaka 43/6) – w zachowanym protokole wyszczególniono aż 47 pozycji, uwzględniając m.in. poszczególne części garderoby. Później z kolei śledczy NKWD we Lwowie w czasie przesłuchania odstąpili do tradycyjnych pytań wprowadzających, przechodząc od razu do konkretnych kwestii, dotyczących działalności Ireny Pelczarskiej w polskim podziemiu niepodległościowym. Odnosiły się one do znajomości z poszczególnymi osobami, aktywnymi w strukturach Armii Krajowej jeszcze od czasów okupacji niemieckiej. Mimo konsekwentnych zaprzeczeń ze strony podejrzanej, śledczy usiłowali zmusić ją do przyznania się do popełnienia zarzucanych jej czynów, sugerując przy tym składanie fałszywych zeznań. Oprócz tradycyjnych przesłuchań, Pelczarska uczestniczyła również w dwóch konfrontacjach zeznań, podczas których podtrzymała swoje dotychczasowe stanowisko, mimo odmiennej wersji zdarzeń, przedstawianej przez Marię Skierską oraz Janusza Stollera (osoby aresztowane za działalność w polskim podziemiu niepodległościowym). Po zakończeniu śledztwa lwowscy funkcjonariusze NKWD postawili kobiecie zarzuty z artykułów 54-1 „a” oraz 54-11 KK USRR, dotyczące „zdrady ojczyzny” (czyt. ZSRR) oraz „propagandy antypaństwowej”. Brzmiały one dość absurdalnie, biorąc pod uwagę ich treść, gdyż aktywność w podziemiu została odczytana jako działalność na szkodę Związku Radzieckiego, podczas gdy Pelczarska czuła się Polką i dążyła do przywrócenia polskiej państwowości po II wojnie światowej Oczywistym było zatem, że kobieta całkowicie odrzuciła stawiane jej zarzuty. Mimo to, funkcjonariusze NKWD kontynuowali prowadzenie przesłuchań, stawiając kolejne pytania odnoszące się do innych osób, związanych z polskim podziemiem. Zeznania w śledztwie składali również Janina Sosabowska oraz ponownie J. Stoller. Tym razem brzmiały one zgoła odmiennie, zwłaszcza w pierwszym przypadku, gdyż zaprzeczały znajomości z oskarżoną Ireną Pelczarską. Stosowne pisma w sprawie nienagannej postawy kobiety złożyli również mieszkańcy Lwowa, będący w większości jej sąsiadami. Nie przyniosło to jednak oczekiwanego skutku w odniesieniu do lekarki, gdyż nadal pozostawała ona w areszcie (wolność odzyskały jedynie J. Sosabowska i M. Skierska). W dalszym toku śledztwa, funkcjonariusze NKWD zaczęli sugerować posiadanie materiałów dowodowych, jednoznacznie świadczących o winie kobiety. Mimo to, I. Pelczarska konsekwentnie pozostawała na swoim dotychczasowym stanowisku, odrzucając wszelkie zarzuty. Decyzję o wypuszczeniu lekarski na wolność wydano dopiero 20 listopada 1945 roku, argumentując to odwołaniem wcześniejszych zeznań przez Sosabowską, Skierską i Stollera, a także brakiem innych dowodów na winę. I. Pelczarska opuściła jednak więzienie dopiero trzy tygodnie później – 12 grudnia 1945 roku, bez podania przyczyny dodatkowego przetrzymywania pod strażą. W następnych latach powróciła do praktyki lekarskiej, niosąc pomoc wszystkim potrzebującym. Działalność ta trwała przez kilkadziesiąt kolejnych lat, kiedy to I. Pelczarska wraz z M. Skierską i J. Sosabowską zajmowały się także wspieraniem księży i wiernych rzymskokatolickich narodowości polskiej we Lwowie oraz naukowców przybywających do miasta z powojennej Polski.