REPATRIANCI Z KAZACHSTANU Grupa z międzypokoleniową transmisją traumy

W artykule tym przybliżono jeden z wymiarów toczącej się od ponad 30 lat repatriacji z Kazachstanu, jakim jest przekazywane pokoleniowo doświadczenie traumy (pourazowe zaburzenia stresowe – PTSD). Poddano analizie wywiady przeprowadzone wśród potomków deportowanych Polaków ( tzw. spiecpieresieleńców) z Jasnej Polany i okolicznych miejscowości w północnym Kazachstanie, które w przeszłości stanowiły jeden kołchoz. Społeczność ta powstała w wyniku przymusowych przesiedleń ludności polskiej i niemieckiej z sowieckiej Ukrainy do Kazachstanu w okresie stalinowskich represji (1936 r.). Po Traktacie Ryskim na terenie Związku Sowieckiego, szczególnie na terenach I i II zaboru, żyła bardzo liczna mniejszość polska, której wielkość sięgała 1,2 mln osób. (Iwanow 2014: 407–421). Na samej Ukrainie sowieckiej, jeszcze przed Wielkim Głodem i pierwszymi falami deportacji, rzeczywista liczebność osób polskiej narodowości wynosiła 600–700 tys. osób (Stroński 1998: 33–34). Poza samymi przesiedleniami mniejszość polska została poddana jeszcze na Ukrainie planowej polityce eksterminacji przez sztucznie wywołany „wielki głód” 1932–1933, deportacje związane z „rozkułaczaniem”, a następnie zdziesiątkowana w trakcie tzw. akcji polskiej w latach 1937–1938. Przez następne 20 lat – już w Kazachstanie – specpieresieleńcy zagrożeni byli nieustannie śmiercią i ekstremalnym głodem w okresie przymusowego osiedlenia (tzw. komendantura) 1936–1956. W efekcie w wywiadach wyraźnie widoczny był jeden z fundamentalnych elementów związanych z poczuciem zagrożenia podstawowych zasad tożsamości badanej grupy spiecpieresieleńców, jakim jest doświadczenie zagrożenia własnego życia, a także osób najbliższych bądź bycia świadkiem tego typu wydarzeń czy skonfrontowania się z nimi w przekazie rodzinnym. Jest to przeżycie zapisane w pamięci biograficznej znacznej części przesiedlonych oddziałujące niewątpliwie na procesy tożsamości indywidualnej i konstytuujące również tożsamość zbiorową tej grupy (np. wiejskie muzea deportacji i osadnictwa, obchody rocznic deportacji). Wyciagnięcie tego typu wniosków możliwe było, bowiem w ramach badań socjologicznych, a nie tylko psychologicznych, uchwytne są również traumatyczne skutki pourazowych zaburzeń stresowych (post-traumatic stress disorder – PTSD), szczególnie da się zauważyć ich wpływ na narrację. Często skrywane w pierwotnych wywiadach wspomnienia własne i osób najbliższych nagle „wybuchały” w niekontrolowanych, bolesnych i pełnych łez wypowiedziach, które pojawiały się w różnych momentach dalszych kontaktów z rozmówcami. Odwołując się do prac Elżbiety Zdankiewicz-Ścigały oraz Moniki Przybylskiej, a także Marii Lis-Turlejskiej poddane zostały analizie pojawiające się w wypowiedziach respondentów powtarzające się „filmy”, charakteryzujące się silną emocjonalnością, odczuwanymi sensorycznie stanami, wyrazistością obrazu wspomnień, a nawet zapachem czy smakiem (Zdankiewicz-Ścigała, Przybylska 2002; Lis-Turlejska 2002). W przytoczonych w artykule wywiadach wyraźnie widoczna jest – zgodną z założeniami teoretycznymi – międzypokoleniowa transmisja problemów PTSD przez ekspozycję na traumatyczny materiał w relacjach rodziców i przez konfrontację z informacją o zagrożeniu ich życia. Szczególnym przejawem traumy jest powszechny brak możliwości dokonania niezależnej oceny doznanych cierpień i przyjęcie narracji oprawców jako sposobu opisu własnych tragicznych przeżyć. Doświadczenia spiecpieresieleńców wykraczają poza powszechny w literaturze migracyjnej schemat, jednak przesiedleńcy ci w pełni wyczerpują, zgodnie założeniami procesualnej teorii tożsamości G. Breakwell (IPT), znamiona grupy wykluczonej i zagrożonej. Ich prześladowania w okresie stalinowskim i dalsza dyskryminacja przez władze komunistyczne były poprzedzone antypolską kampanią propagandową, a stereotypowy obraz Polaka jako „naturalnego wroga” utrwalił się na tyle silnie w społeczeństwie rosyjskim (przedrewolucyjnym) i sowieckim, że dało to przyzwolenie na eksterminację fizyczną, deportacje, zniewolenie, pozbawienie najbardziej podstawowych praw. Społeczność ta była już wcześniej (okres zaborów) poddana wielopokoleniowej dyskryminacji i zagrożeniu podstawowych zasad tożsamości. Członkowie tej grupy bezpośrednio lub za pośrednictwem przekazu pokoleniowego posiedli szczególną sferę doświadczenia eksterminacji fizycznej osób najbliższych, a w najstarszej generacji znaczna część respondentów została osobiście skonfrontowana ze zdarzeniami, które pociągnęły za sobą rzeczywiste zagrożenie życia. W efekcie przekazywane pokoleniowo traumatyczne wspomnienia, stanowią zasadniczą oś ich identyfikacji. Traumatyczne skutki tragicznych doświadczeń naszych respondentów pokazują ponadto wyraźnie jedną z zasadniczych różnic między repatriacją a innymi formami reemigracji do kraju macierzystego. Repatriacja jest wspomaganym i regulowanym przez państwo powrotem społeczności, która została bądź zmuszona do ucieczki w obliczu zagrożenia, bądź poddana była przymusowej deportacji i poddana była rozmaitym formom prześladowań ze strony władz innego państwa, często nawet eksterminacji fizycznej, czego doświadczyli właśnie badani polscy spiecpieresieleńcy. Dramatyczny przebieg deportacji i długi, nierzadko wielopokoleniowy pobyt w wyznaczonym miejscu osiedlenia, doświadczenia prześladowań i przymusowej akulturacji, w tym wypadku sowietyzacji i rusyfikacji, rodzą diametralnie odmienne skutki niż ma to miejsce w dobrowolnych procesach migracyjnych (w tym np. odczuwany w badanej grupie i przekazywany międzygeneracyjnie syndrom pourazowych zaburzeń stresowych PTSD). Wszystko to odróżnia repatriację od reemigracji z demokratycznych, bogatych, uprzemysłowionych państw zachodnich, gdzie żadna z grup polskich emigrantów nie doświadczyła tego typu zagrożeń co kazachstańscy spiecpieresieleńcy i nie powróciła w efekcie z traumą pourazową.