Mimari Yapılarda Rivayet ve Metin Dili: İstanbul ve Kudüs'te Kanûnî Dönemi Sebil ve Çeşme Kitâbeleri

Bu makale, 16. yüzyılın ikinci çeyreğinden itibaren tek bir padişahın hâmiliğinde fakat farklı mekânlarda inşa edilen sebil ve çeşmelere özgü kitâbeleri konu edinmektedir. Çalışmada, payitaht İstanbul’da ve bir taşra kenti Kudüs’te I. Süleyman döneminde yapılan sebil ve çeşme kitâbelerinin metin ve form cihetinden analiz edilmesi, bölgesel-kültürel farklılıklarının ve benzerliklerinin ortaya konulması, tezyinî özelliklerinin ve yazı üslubunun tespit edilmesi, bilhassa bu kitâbelerde geçen dinî içerikli ibarelerden ayet ve hadis kullanımının biçiminin ve bağlamının çözülmesi hedeflenmektedir. Bu açıdan disiplinler arası bir özellik taşıyan makalenin temel tezi, Osmanlı İmparatorluğu’nun hâkimiyet kurduğu merkez ve taşra şehirlerinde birbirine yakın tarihlerde inşa edilen sebil ve çeşmelere ait kitâbelerin benzerlik taşımalarının yanında dikkate değer yerel hususiyetleri de barındırmasıdır. Kudüs şehrinde tarih boyunca ve hâlâ devam etmekte olan savaşlar, sadece canlılara değil insanlığın ortak mirası mimari yapılara da zarar vermektedir. Bu anlamda Kudüs sebil kitâbeleri her an yok olma, zarar görme, kaybolma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Genellikle mahalle aralarına inşa edilen Kanûnî dönemi İstanbul çeşmelerinin çoğu ise kaderlerine terk edilmiş gözükmektedir. Çalışmada Kanûnî dönemine ait İstanbul ve Kudüs’te bulunan toplam 14 sebil ve çeşme kitâbesi tespit edilmiş, bu kitâbeler muhteva-biçim analizine tabi tutulmuştur.