İlhanlılarda Bir Eğitim Modeli: Medrese-yi Seyyâre

XIII. yüzyılın başlarında gerçekleşen Moğol istilâsı, Yakın Doğu’nun ilmî ve kültürel yapısını derinden sarsmıştır. Cengiz Han ve haleflerinin gerçekleştirdiği bu harekât neticesinde birçok medrese, kütüphane ve rasathane tahrip edilmiş, pek çok âlim ve edip ya katledilmiş ya da ilmî faaliyetlerden uzaklaştırılmıştır. Ancak XIII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren İlhanlıların siyasî birlik ve idarî istikrarı temin etmesiyle bölgede ilmî ve kültürel bir canlanma yaşanmıştır. Bu dönemde ilim, devletin öncelikli hedeflerinden biri hâline gelmiş ve birçok medrese inşa edilmiştir. Bu teşebbüsler arasında, seyyâr yapısıyla dikkat çeken Medrese-yi Seyyâre de müstesna bir yer tutmuştur. Sultan Ölceytü (1304-1316)’nün 709/1309’da Şiîliği (İmâmiyye/İsnâaşeriyye) benimsemesi ve bu mezhebi yayma arzusu, medresenin tesis edilmesinde etkili olmuştur. Pamuklu dokumadan yapılmış bir çadır olan bu yapı, taşınabilir tarzıyla klasik İslâm medrese anlayışından farklı olarak, sefer esnasında dahi faaliyet gösterebilmiştir. Yaklaşık yüz talebenin eğitim gördüğü medresede, dinî ve aklî ilimlerin dersleri birlikte verilmiş; barınma, beslenme ve ulaşım gibi temel ihtiyaçlar eksiksiz biçimde temin edilmiştir. Bununla birlikte medresenin ders müfredatının şekillenmesinde, saygınlık kazanmasında ve öğretim kalitesinin yükselmesinde devrin önde gelen büyük âlimlerinden ‘Allâme el-Hillî ile oğlu Fahru’d-dîn, Mevlânâ Nizâmu’d-dîn ‘Abdu’l-Melik el-Merâgî, Mevlânâ Bedru’d-dîn-i Şûşterî, Seyyid Burhânu’d-dîn-i ‘İbrî ve Mevlânâ Adudu’d-dîn-i Îcî’nin kayda değer etkileri olmuştur. Bu makale, İlhanlılar döneminde taşınabilir yapısıyla özgün bir eğitim modeli sunan Medrese-yi Seyyâre’nin kuruluş sürecini, özellikleri ve faaliyet alanını incelemeyi amaçlamaktadır. Devrin kaynakları ve modern literatür ışığında ele alınan çalışma, Medrese-yi Seyyâre’nin eğitim imkânları ve ilmî seviyesiyle birlikte, farklı mezheplerden gelen ilim ehline ev sahipliği yapması ve taşınabilir yapısı sayesinde orduyla birlikte hareket ederek eğitimi kesintiye uğratmaksızın nasıl sürdürebildiğini ortaya koymaktadır.