Pokuta św. Jana Chryzostoma. Lucas Cranach starszy i rywalizacja artystyczna

Miedzioryt Pokuta św. Jana Chryzostoma (H. 1) jest dziełem wyjątkowym w twórczości graficznej Lucasa Cranacha starszego. W artykule przedstawiono interpretację tej ryciny jako artystycznego popisu Cranacha, zawierającego aluzje do genezy i funkcji jego sztuki, a także do wyzwań, jakie sobie stawiał. Inspiracją dla powstania tej pracy był miedzioryt Albrechta Dürera z ok. 1496 roku (H. 54), stanowiący zaskakującą interpretację legendy znanej z Der Heiligen Leben, dzieła powstałego ok. 1400 roku w środowisku norymberskich dominikanów. W swojej Pokucie św. Jana Chryzostoma Cranach wykazał się zrozumieniem konceptu Dürera, ale też dokonał jego znaczącej modyfikacji, wprowadzając do sceny zwierzęta, których dobór nasuwał skojarzenia z dworską menażerią i polowaniami. Impulsem do podjęcia takiej rywalizacji ze sztuką Dürera mogły być liczne pochwały, jakich Cranach doczekał się wówczas w kręgach humanistów niemieckich. W tych tekstach, wśród których na uwagę zasługuje laudacja autorstwa Christopha II Scheurla (1481–1542), wielokrotnie pojawiał się motyw porównania obu artystów. Zawierając w omawianej rycinie aluzje do niezwykle cenionego przez współczesnych „dworskiego wymiaru” swojej twórczości, Cranach stworzył dzieło będące wizualnym manifestem jego artystycznego potencjału i pozycji na dworze wittenberskim.