Haho (Khakhuli) kilisesi dolgu harçlarının arkeometrik analizi ve restorasyon önerisi

Bagrat Krallığı döneminde 10. yüzyılda inşa edilen Haho (Khakhuli) Kilisesi, geçmişte Tao-Klarjetie bölgesi olarak bilinen ve günümüzde Erzurum ili, Tortum İlçesi, eski adı Haho olan Bağbaşı Köyü sınırları içinde yer almaktadır. Orta çağda önemli bir eğitim kurumu olan manastır çevresel etkiler ve tekrarlanan doğal afetler sonucunda zaman içerisinde yıpranarak deforme olmuştur. Yapının yaşamını sürdürebilmesi için restorasyon çalışmalarının yapılması kaçınılmaz hale gelmiştir. Bu çalışmanın temel amacı Haho Kilisesi moloz duvar dolgu harcının özelliklerinin analitik yöntemlerle tespit edilmesi ve yapının restorasyonunda kullanılacak dolgu harcı için öneri geliştirilmesidir. Deneysel metodolojinin kullanıldığı bu çalışma kapsamında, kilisenin duvar örgüsünde kullanılan dolgu harcından alınan örneklerin hammadde özellikleri fiziksel, kimyasal ve petrografik analizlerle belirlenmiştir. Analiz çalışmaları sonucunda, harçların agrega-bağlayıcı özellikleri ile agrega içeriği petrografik olarak belirlenmiş olup, örneklerin hiçbirinde çimento kullanılmadığı, bağlayıcı olarak kireç kullanıldığı, tüm numunelerin puzolan içerdiği ve tüm örneklerde tuğla kırığı bulunduğu tespit edilmiştir. Yapılan arkeometrik analiz verileri ışığında yapının restorasyonunda kullanılabilecek dolgu harcı önerisi geliştirilmiştir. Yapılan çalışmanın diğer tarihi yapıların restorasyon sürecine rehber olması hedeflenmektedir.