Kur’an'da Neshin Varlığı Meselesine Farklı Bir Yaklaşım

Önceki bir âyetin hükmünün, daha sonra nazil olan bir âyetle kaldırılması anlamına gelen nesh meselesi, hem Kur’an ilimleri hem de fıkıh usulü açısından önemli ve tartışmalı konular arasında yer almaktadır. Tartışmaların karmaşık bir görünüm kazanmasının başlıca sebeplerinden biri, Kur’an’da “nesh” kelimesinin ve türevlerinin geçtiği âyetlerin farklı şekillerde yorumlanmasıdır. Bir diğer önemli sebep ise, vahiy sürecine bizzat tanıklık eden sahâbîlerin kullandığı “nesh” kavramının, zamanla anlam genişlemesine uğrayarak ilk bağlamından uzaklaştırılmış olmasıdır. Bu nedenle, nesh meselesinin sağlıklı bir biçimde anlaşılabilmesi için iki temel hususun dikkate alınması gerekmektedir: İlki, nesh kelimesinin geçtiği âyetlerin nüzul bağlamı ve tarihsel şartlar çerçevesinde değerlendirilmesi; ikincisi ise sahâbe rivâyetlerinde yer alan nesh kavramının mahiyetinin doğru biçimde tespit edilmesidir. Bu ikinci hususun açıklığa kavuşturulmasında, Kur’an’ın nüzulünden Hz. Peygamber’in vefatına kadar her yıl Ramazan ayında gerçekleşen karşılıklı arz (mukabele) geleneği belirleyici bir role sahiptir. Hz. Peygamber’in vefat ettiği yıl bu arz iki defa gerçekleşmiş ve sahâbîler bu son mukabeleye “el-‘arza el-âhîra” adını vermişlerdir. Sahih rivâyetlere göre, bu son arz esnasında bazı âyetler nesh edilmiş, sahâbîler de nesh edilen ve muhafaza edilen âyetlere bizzat şahitlik etmişlerdir. Hz. Peygamber’in vefatından sonra gerçekleştirilen Kur’an’ın cem ve istinsah faaliyetlerinde, bu son arzda nesh edildiği belirlenen âyetler mushafa dâhil edilmemiştir. Dolayısıyla sahâbîlerin nesh kavramıyla esasen bu süreci kastettikleri anlaşılmaktadır. Bununla birlikte sahâbîler, nesh terimini yalnızca nesh edilen âyetler için değil; mutlak hükmün takyidi, âm ifadenin tahsisi, mücmelin tafsili ve mübhem ifadelerin açıklanması gibi durumlar için de kullanmışlardır. Bu durum, kavramın sonraki dönemlerde daha geniş bir anlamda ele alınmasına zemin hazırlamıştır. İmam Şâfiî’ye kadar nesh meselesi sistematik biçimde ele alınmamış, sadece pratik yönüyle kullanılmıştır. Şâfiî ile birlikte teorik bir çerçeveye kavuşturulmuştur. Ancak sonraki dönemlerde içerisinde nesh kelimesinin geçtiği bazı âyetlerin bağlamlarından koparılarak değerlendirilmesi, nesh kavramının kapsamının aşırı biçimde genişlemesine yol açmıştır. Bu makale, sahih rivâyetler ışığında neshin sahâbîler nezdindeki anlamını ve Kur’an’ın nihai tertibine nasıl yansıdığını ortaya koymayı amaçlamaktadır.