Rüyada İlâhî Tecellînin Mahiyeti ve Rivayetlerdeki Kökenine Dair Bir İnceleme

Bu çalışma, İslâm düşüncesinde tartışmalı bir mesele olan rüyada Allah’ı görme (rü’yetullah fi’l-menâm) konusunu rivayet temelli bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Rü’yetullah meselesi klasik kelâm literatüründe çoğunlukla ahirette Allah’ın görülüp görülemeyeceği bağlamında ele alınmış; buna karşılık rüyada ilâhî tecellînin imkânı meselesi genellikle tali bir konu olarak değerlendirilmiştir. Oysa erken dönem hadis kaynakları, sahâbe rivayetleri ve bazı âlimlerin rüya tecrübeleri, bu meselenin müstakil ve derinlikli bir incelemeyi hak ettiğini göstermektedir. Bu çalışma, rüyada Allah’ı görmeye dair rivayetleri sübût ve anlam açısından ele alarak, söz konusu iddiaların hadis ilmi ve teolojik çerçevede nasıl değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymayı hedeflemektedir. Araştırmada yöntem olarak klasik hadis kaynakları, musannef ve müsned türü eserler, erken dönem şerh literatürü ile rüya ve rü’yetullah bahislerine temas eden kelâmî ve tasavvufî metinler doküman analizi yöntemiyle incelenmiştir. Rivayetler isnad yapısı, râvîlerin cerh ve ta‘dîl durumları ve metin tutarlılığı esas alınarak değerlendirilmiş; özellikle Hz. Peygamber’in Allah’ı rüyada gördüğüne dair nakledilen merfû ve mevkuf rivayetler karşılaştırmalı biçimde analiz edilmiştir. Bu çerçevede İbn Abbâs, Ebû Zer ve Hz. Âişe’den gelen rivayetler merkezî bir konumda ele alınmış; ayrıca mezhep ve düşünce ekollerinin konuya yaklaşımlarına da yer verilmiştir. Çalışma sonucunda, Hz. Peygamber’in rüyada Allah’ı gördüğüne dair merfû rivayetlerin isnad bakımından zayıf olduğu, mevkuf rivayetlerin ise sahâbîlerin şahsî yorumlarını yansıttığı tespit edilmiştir. Hz. Âişe’den gelen sahih rivayetlerin, rüyada Allah’ın zâtının görülemeyeceği yönündeki görüşü açık biçimde desteklediği görülmüştür. Buna karşılık bazı âlimlerin rüya tecrübeleri, meselenin temsilî ve sembolik bir çerçevede anlaşılması gerektiğine işaret etmektedir. Elde edilen bulgular, rüyada Allah’ı görmenin ilâhî zâtın bizzat görülmesi anlamına gelmediğini; bunun ancak ilâhî tecellînin sembolik bir yansıması olarak değerlendirilebileceğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, naklî veriler ile tenzih ilkesini birlikte gözeten dengeli bir yaklaşım sunmaktadır.