Genderidentiteit: Van cultuurhistorische traditie naar juridisch recht?

GENDERIDENTITEIT: VAN CULTUURHISTORISCHE TRADITIE NAAR JURIDISCH RECHT? Hoofdstuk 1 In dit onderzoek staat het onderwerp ëgenderidentiteití centraal. Genderidentiteit draait om het besef van ëwie ben ik in relatie tot genderí, waarbij het gaat om een samenspel van identiteit, expressie en sekse. Dit thema is de laatste jaren ÈÈn van de meest besproken en controversiÎle onderwerpen, zowel maatschappelijk als juridisch. Maatschappelijk is er bijvoorbeeld discussie over aanspreekvormen en sportdeelname van transgender personen. Het debat is vaak gepolariseerd: aan de ene kant wordt vastgehouden aan een binaire indeling van sekse, aan de andere kant klinkt de roep om erkenning van een breed genderspectrum en bijbehorende rechten. Verwarring over terminologie (gender, sekse, transgender, intersekse) bemoeilijkt dit debat en onderstreept de noodzaak van heldere definities. Recent is een tendens zichtbaar waarbij er meer weerstand groeit tegen gender en genderdiversiteit. In de juridische context is genderidentiteit in toenemende mate van belang in wet- en regelgeving, met name in wetgeving betreffende non-discriminatie, gelijke behandeling en wettelijke erkenning. Het doel van dit onderzoek is tweeledig. Het eerste doel is meer inzicht verschaffen in het centrale onderwerp genderidentiteit. Hiertoe wordt genderidentiteit in het bredere kader van gender en genderdiversiteit geplaatst. Hierbij probeert dit onderzoek bij te dragen aan duidelijkheid in een diffuus debat en een leemte in de literatuur op te vullen. Als tweede richt dit onderzoek zich op de juridische component van genderidentiteit, in het bijzonder in de internationale mensenrechtelijke context. Hierbij wordt onder andere de oorsprong van genderidentiteit belicht. Daarnaast worden enkele belangrijke mensenrechtelijke documenten geanalyseerd met het oog op genderidentiteit. De centrale onderzoeksvraag luidt: Wat wordt verstaan onder genderidentiteit, in hoeverre wordt in internationale rechtsbronnen een (mensen)recht op genderidentiteit erkend en is een expliciet juridisch recht op genderidentiteit of een zelfstandig Verdrag voor SOGI een te realiseren mogelijkheid? Het onderzoek analyseert drie instrumenten: de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM), het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten (IVBPR) en de Yogyakarta-Beginselen (YB). Daarbij staan gelijke behandeling, non-discriminatie en wettelijke erkenning centraal. De methode is juridisch-dogmatisch, met de nadruk op analyse van internationale rechtsbronnen, aangevuld met historische en culturele context. Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 2 plaatst genderidentiteit in een breder cultuurhistorisch perspectief. Hierbij wordt onderzocht hoe genderdiversiteit door de tijd en in verschillende culturen tot uitdrukking is gekomen. Daarmee wordt zichtbaar dat genderidentiteit niet louter een modern fenomeen is, maar diepgeworteld ligt in de geschiedenis en in uiteenlopende samenlevingen. Onderscheid wordt gemaakt tussen de ëWesterseí en ëniet-Westerseí genderdiversiteit. In het Westen was er meestal sprake van het wisselen van genderrol, onder invloed van gender resistance of met een instrumenteel oogmerk. Voorbeelden hiervan zijn Jeanne díArc (1412ñ1431) en James Barry (1789/95ñ1865). Hieruit blijkt dat genderdiversiteit niet alleen cultureel of symbolisch was, maar ook directe invloed had op sociale mobiliteit en toegang tot posities die normaal voorbehouden waren aan mannen. Naast historische voorbeelden in Europa wordt genderdiversiteit ook belicht vanuit andere ëniet Westerseí culturen. Veel samenlevingen kennen traditionele derde-genderrollen, zoals de Two-Spirit (Noord-Amerika) en de Hijra (AziÎ) gemeenschappen. Deze voorbeelden maken duidelijk dat hier de genderdiversiteit ingebed ligt in culturele, spirituele en soms religieuze achtergronden. Een factor die van grote invloed is geweest op ëniet-Westerseí genderdiversiteit is het kolonialisme. Dit heeft blijvende veranderingen in de beleving en het denken over diversiteit in deze culturen teweeggebracht. In de moderne tijd (20e eeuw) heeft de wetenschap grote invloed gehad op de conceptualisering van gender. Wetenschappers (waaronder John Money en Robert Stoller) uit verschillende disciplines leverden een eigen bijdrage en benadering. Hoewel deze wetenschappers elk beperkingen en controverses kenden, markeerden ze de overgang naar een meer systematische, academische omgang met genderdiversiteit. Genderdiversiteit is in vrijwel alle tijden en culturen zichtbaar geweest. Het gaat niet om een modern of Westers modeverschijnsel, maar om een blijvend aspect van menselijke samenlevingen. Historische en culturele voorbeelden tonen aan dat het (typisch Westerse) binaire seksemodel relatief recent en cultureel bepaald is. De 20e-eeuwse wetenschap heeft dit debat verder beÔnvloed door gender los te koppelen van puur biologische determinatie. Hoofdstuk 3 In dit hoofdstuk staan de verdere ontwikkelingen over genderdiversiteit centraal, met name de ontwikkelingen in de 21e eeuw. In deze eeuw is het denken over gender verder geÎvolueerd en zijn nieuwe concepten en controverses ontstaan. Gender is daarbij verschoven van een relatief binaire categorie naar een breed spectrum van identiteiten en expressies. Waar feminisme en sociologie in de 20e eeuw gender vooral gebruikten om sociale ongelijkheid tussen mannen en vrouwen te analyseren, zien we in de 21e eeuw een verbreding van gender en genderdiversiteit. Gender is niet langer uitsluitend een sociaal construct dat ongelijkheid blootlegt, maar een dynamisch concept dat verschillende vormen van identiteit en expressie omvat. Daarmee groeit ook de aandacht voor mensen die zich niet in het traditionele man-vrouwmodel herkennen, zoals non-binaire, genderfluÔde en a-gender personen. Uit dit hoofdstuk wordt zichtbaar dat het debat voornamelijk wordt bemoeilijkt door ëonjuist of onduidelijkí gebruik en door ëvermengingí van verschillende begrippen rond genderdiversiteit. Hierdoor wordt afbakening en heldere definiÎring van de verschillende onderwerpen nog belangrijker. Zo moet gender duidelijk worden onderscheiden van sekse: sekse verwijst naar biologische kenmerken, gender naar sociale en psychologische dimensies. Gender moet worden gezien als een concept, bestaande uit sekse, identiteit en expressie. Hierin is de identiteit de innerlijke beleving van het eigen gender, terwijl de expressie de uiterlijke presentatie daarvan is (bijvoorbeeld door kleding of gedrag). Dit onderscheid is cruciaal, zowel voor maatschappelijke discussies als voor juridische vraagstukken rond discriminatie en erkenning. Vervolgens bespreekt dit hoofdstuk verschillende vormen van kritiek op gender die in de 21e eeuw zijn opgekomen, waarvan anti-genderideologie en het gender-kritisch feminisme voorbeelden zijn. Deze kritiek heeft geleid tot hevige maatschappelijke en politieke conflicten, waarin genderdiversiteit zowel symbool van vooruitgang als van verzet is geworden. Genderdiversiteit is in de 21e eeuw breed doorgedrongen in maatschappelijke instituties, cultuur en recht, maar dit gaat gepaard met steeds sterker wordende weerstand. Enerzijds is er een duidelijke trend richting erkenning van een pluriform genderspectrum; anderzijds groeit het georganiseerde verzet, vaak gepresenteerd als strijd tegen ëgenderideologieí. De spanning tussen emancipatie en weerstand bepaalt in hoge mate de dynamiek van het hedendaagse genderdebat. Hoofdstuk 4 In hoofdstuk 4 komen enkele belangrijke internationale rechtsbronnen die relevant zijn voor de analyse van genderidentiteit aan de orde: de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM, 1948) en het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten (IVBPR, 1966). Beide instrumenten zijn van groot belang in het hedendaagse mensenrechtensysteem en zijn essentieel om te begrijpen hoe (een recht op) genderidentiteit internationaal is ontstaan en is verankerd. Hoewel de UVRM formeel niet juridisch bindend is, heeft deze wel politiek en moreel gezag verworven. In dit onderzoek ligt de nadruk op twee kernprincipes. Als eerste ëuniversaliteití: de rechten gelden voor alle mensen, ongeacht afkomst, cultuur of overtuiging. Dit principe sluit nauw aan bij discussies over genderidentiteit, die juist gaan over de vraag of erkenning universeel zou moeten zijn. Als tweede ëwaardigheidí: de UVRM is gebaseerd op het idee dat ieder mens inherent waardigheid bezit. Dit vormt een fundament voor erkenning van zelfbeschikking en identiteit, ook waar het gaat om gender. Het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten (IVBPR) bouwt voort op de beginselen van de UVRM en is juridisch bindend voor Staten die partij zijn. Het Verdrag bevat fundamentele rechten zoals het recht op leven, de vrijheid van meningsuiting en het recht op privacy. Enkele van de belangrijkste elementen van dit Verdrag, zoals het Human Rights Committee (HRC) en het individuele klachtrecht worden belicht. Het HRC is het orgaan dat toeziet op naleving van het Verdrag, Staten rapportages laat indienen en interpretatieve uitspraken doet. Via het individueel klachtrecht kunnen vermeende schendingen van het Verdrag bij het HRC worden aangebracht. Dit mechanisme is cruciaal gebleken voor de ontwikkeling van jurisprudentie op het gebied van seksuele oriÎntatie en g