Yapay Zekânın Sosyolojik Gözü-Hukukun Yeni Sınırları

Bu makale, yapay zekâ temelli büyük dil modellerinin yalnızca teknik sistemler olarak değil, toplumsal davranışları, kolektif duygu durumlarını ve sosyal eğilimleri görünür kılan yeni bir dijital gözlem rejimi olarak nasıl işlediğini incelemektedir. Çalışma, Anthropic tarafından geliştirilen ve kullanıcı–yapay zekâ etkileşimlerini anonimleştirerek analiz eden Clio sistemi örneği üzerinden, yapay zekânın sosyolojik bir araç hâline gelmesinin hukuk düzenleri bakımından doğurduğu sonuçları tartışmaktadır. Makalenin temel amacı; anonimlik, çıkarımsal veri, rıza, kitlesel profilleme ve panoptikon etkisi gibi kavramların, mevcut veri koruma ve bilişim hukuku çerçeveleri içinde artık yeterli açıklayıcılığa sahip olup olmadığını sorgulamaktır. Bu bağlamda çalışma, anonimleştirilmiş verilerden türetilen davranışsal örüntülerin bireysel mahremiyetle olan ilişkisini, klasik “kişisel veri–anonim veri” ayrımının ötesine taşıyarak ele almaktadır. Makale, GDPR ve KVKK başta olmak üzere pozitif hukuk normlarını eleştirel bir perspektifle değerlendirirken, özellikle rıza mekanizmalarının toplumsal analiz ve kolektif profilleme pratikleri karşısında ne ölçüde “aydınlatılmış” sayılabileceğini tartışmaktadır. Ayrıca, bireyleri tekil olarak hedeflemese bile demografik gruplar üzerinden kurulan kitlesel profillemenin, ifade özgürlüğü ve düşünce özerkliği üzerinde dolaylı fakat derin etkiler yarattığı ileri sürülmektedir. Sonuç olarak çalışma, yapay zekâ destekli analiz sistemlerinin, hukukun yalnızca bireysel veri ihlallerine odaklanan klasik koruma yaklaşımını aşmasını zorunlu kıldığını savunmakta; dijital gözetimin yarattığı panoptikon etkisine karşı, bireysel olduğu kadar toplumsal düzeyde koruma sağlayan yeni normatif çerçevelere duyulan ihtiyacı ortaya koymaktadır.