Approaches to securing native planting material towards the implementation of the nature restoration law – establishing cooperation between nurseries and decision-making institutions

Stupanjem na snagu Evropskog zakona o obnovi prirode 2024. godine, postavljen je dugoročan cilj koji obavezuje države članice i kandidate EU na obnovu 80% degradiranih ekosistema, odnosno aktivnu primenu mera ekološke obnove do 2050. godine. Republika Srbija se, kroz proces izrade novog Nacrta zakona o zaštiti prirode i akcionog plana usklađivanja sa evropskim zakonodavstvom, nalazi pred izazovom da u kratkom vremenskom periodu obezbedi neophodne uslove za sprovođenje ovih mera u praksi. Jedan od ključnih preduslova za uspešnu primenu Zakona jeste raspoloživost dovoljne količine odgovarajućeg sadnog materijala autohtonih drvenastih vrsta, poznatog porekla i adaptiranog lokalnim ekološkim uslovima sredine. Trenutno stanje na tržištu sadnog materijala u Srbiji naglašava neuravnoteženost između potencijalnih potreba projekata obnove prirode i postojećih proizvodnih kapaciteta rasadnika. U ponudi domaćih šumskih rasadnika i rasadnika ukrasnog drveća i žbunja preovlađuju dekorativne i komercijalno atraktivne vrste i kultivari, dok su autohtone vrste drveća i žbunja, naročito vrste iz zajednica prirodne potencijalne vegetacije, slabo zastupljene ili u potpunosti izostavljene. Ovakva situacija predstavlja ozbiljnu prepreku za planiranje i realizaciju projekata obnove, ali istovremeno pruža mogućnost za strateški razvoj rasadničarske proizvodnje uz institucionalnu podršku. Cilj rada je sagledavanje mogućnosti korišćenja postojeće zelene infrastrukture — urbanih šuma, parkova, drvoreda, pojedinačnog drveća i žbunja kao dopunskog izvora generativnog i vegetativnog materijala za proizvodnju sadnica autohtonih vrsta. Posebna pažnja posvećena je analizi zakonodavnog okvira koji je trenutno na snazi, prvenstveno Zakonu o reproduktivnom materijalu šumskog drveća, koji omogućava korišćenje različitih vegetativnih delova biljke kao polaznog materijala, pod uslovom da su ispunjeni kriterijumi u pogledu zdravstvenog stanja i porekla. Sadnice nisu namenjene pošumljavanju već predstavljaju specijalnu kategoriju sadnog materijala za ekološku obnovu. Evropska asocijacija proizvođača sadnog materijala (ENA) naglašava važnost uspešne obnove, koja predstavlja ključni element evropske strateške autonomije i doprinosi ekološkoj otpornosti, ekonomskoj stabilnosti i geopolitičkoj nezavisnosti. Proces obnove primarno se oslanja na podršku rasadničarskoj proizvodnji, odnosno pouzdano snabdevanje biljakama prilagođenim klimatskim uslovima, entomološki i fitopatološki, kao i klimatski otpornim. Kako bi rasadničari, kao ključni deo lanca, uspešno obezbedili biljni materijal koji omogućava rezilijentnost gradova, obuhvatajući urbane i ruralne predele, neophodno je uspostaviti nesmetanu saradnju između proizvođača i državnih institucija. Rad pokazuje da će se ispunjenje ovih ciljeva odraziti na ispunjenje međunarodnih obaveza Republike Srbije, kao i na uvođenje evropskih i globalnih standarda zaštite prirode. Uzevši u obzir kompleksnost sprovođenja ovog procesa i neophodne količine autohtonih sadnica, državne institucije bi trebalo da sistemski uključe proizvođače šumskih sadnica i sadnica ukrasnog drveća i žbunja, kako bi se obezbedilo pouzdano, plansko, dugoročno i nesmetano snabdevanje adekvatnim autohtonim sadnim materijalom. Ovaj rad predstavlja polaznu osnovu za seriju planiranih radionica i okruglih stolova, sa ciljem da se kroz direktan dijalog rasadničara i donosilaca odluka definiše objektivna, izvodljiva i vremenski efikasna strategija za primenu Zakona o obnovi prirode u Srbiji.