Mimarlık Eğitiminde Yere Özgü Tasarım Farkındalığının Ölçülmesi: Eleştirel Bölgeselcilik Çerçevesinde Ölçek Geliştirme ve Stüdyo Uygulaması

Modernleşme ve küresel üretim pratikleri, mimari üretimde yer kimliğini zayıflatırken, mimarlık eğitiminde “yere özgü tasarım”ın nasıl öğretileceği ve değerlendirileceği sorusunu daha görünür kılmıştır. Bu doktora tezi, eleştirel bölgeselcilik çerçevesinde yere özgü tasarım farkındalığını ölçmeye yönelik geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı geliştirmeyi ve bu aracı stüdyo ortamında performans temelli analitik bir rubrik olarak uygulamayı amaçlamaktadır.İlk aşamada, alanda deneyimli uzmanlardan (n=230) toplanan verilerle 21 maddelik taslak ölçek Açımlayı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile sınanmış, ölçek dört boyutlu bir yapıya kavuşturulmuş ve madde ağırlıkları hesaplanarak kanıt temelli puanlamaya olanak veren bir rubriğe dönüştürülmüştür. İkinci aşamada rubrik, diploma stüdyosunda geliştirilen 31 öğrenci projesine uygulanmış; altı haftalık yoğun içerikli eğitim alan deney grubu ile standart stüdyo sürecini izleyen kontrol grubu rubrik puanları ve jüri notları üzerinden t-testleri ve korelasyon analizleriyle karşılaştırılmıştır. Bulgular, müdahale grubunun toplam ve alt boyut puanlarında anlamlı biçimde daha yüksek performans gösterdiğini ve rubrik puanlarının jürideğerlendirmeleriyle pozitif ilişki verdiğini göstermektedir. Uygulama ayrıca öğrencilerin bağlamla ilişkiyi çoğunlukla insan ölçeği ve mekânsal deneyim üzerinden daha tutarlı kurabildiklerini; aktif enerji stratejileri, yenilenebilir malzeme ve yerel yapım kültürü gibi bileşenlerde izlenebilir kanıt üretiminde zorlandıklarını ortaya koymuştur. Çalışma, mimarlık eğitiminde yere özgü tasarımın ölçülmesine yönelik ölçek ve rubrik temelli bütüncül bir değerlendirme çerçevesi sunarak yöntemsel boşluğa katkı sağlamaktadır.