Yvorá jehecha ha Añetegua
Abstract
**Mombe’upy mbykymi (Abstract) Ndaha’éi ñapenságui ñande jajapo mundo-kuéra. Ha’e ñantende porãvo mundo ñañepyrũ jaikuaa hag̃ua mba’éichapa ñapensa va’erã. *Cosmovisión* ha’e peteĩ ñe’ẽ ohechaukáva peteĩ aty fundamento-kuéra, upégui osẽva peteĩ comprensión sistémica Universo rehegua, umi ipehẽnguekuéra rehegua ha’eháicha tekove, mundo jaikohápe, naturaleza, fenómeno humano ha umi irelaciónkuéra. Upévare, kóva ha’e peteĩ campo filosofía analítica-pe, oñemongakuaáva ciencia-kuéra rehe, ha hembipota ha’e pe conocimiento oñembojoajúva ha epistemológicamente oñemombaretepyre opa mba’e ñande rehegua ha ñande ryepýpe oĩva, ñande jerére oĩva ha ñande rehe oñembojoajúva peteĩ hendáicha. Kóva tujaite, ha peteĩchaite tuja ha’eháicha yvypóra pensamiento. Ojepuru elemento-kuéra cosmología científica-gui, ha oike avei opa mba’e filosofía ha ciencia-pe oñe’ẽva Universo ha tekove rehe. Peteĩ cosmovisión ndaha’éi peteĩ aty idea, hipótesis térã suposición-kuéra, síno peteĩ sistema oñemopyendáva observación, análisis, evidencia ha demostración rehe. Ndaipóri cosmovisión oñeha’ãva omyesakã, omohenda térã opresenta mba’e pyahu; hembipota añoite ha’e ontende, oanalisa ha ointerpreta. Maymáva ñande jajapo ha jaraha ñande cosmovisión tekove pukukue javeve, ñamohenda’ỹre forma fija, peteĩ telón de fondo ramo ñane pensamiento ha ñane conducta-pe guarã. Lingüísticamente, ñe’ẽ *cosmovisión* ikatu ou alemán-gui, ha ojoguáva concepto *Weltanschauung* rehe, ojepurúva heta filósofo-kuéra rehe. Ha katu, ko joaju lingüístico ndaikatúi ojeporu ko’ápe, oñemoĩgui iñakãrapu’ã’ỹre ñande rembiapokue rehe. Pe ñe’ẽ alemán oñe’ẽ peteĩ visión pre-lógica térã proto-experimental realidad rehegua, peteĩ contexto intuitivo-pe, mombyry peteĩ conocimiento crítico-gui, upe jave gueteri ndoikóiva. Añetehápe, cosmovisión-kuéra, sentido jaipurúva ko’ápe, oguereko ha oipuru umi elemento protoexperimental térã pre-lógico, oikéva historia, inconsciente colectivo ha opa arquetipo ñande jaraháva. Ha katu, concepto jaipurúva ko’ápe, cosmovisión ohasa mombyryvéma ko contenido-gui: peteĩha, omoĩgui chupe tapiaite pensamiento crítico ko’áĝagua poguýpe; ha ipahápe, omoĩ experiencia analítica (ndaha’éi pensamiento térã intuición añoite) ramo iuniverso añetegua. António Lopes ohechauka ko contenido tuichakue: “Cosmovisiones ndaha’éi producto pensamiento-gui. Ndoheñóiri peteĩ simple deseo de saber-gui. Realidad ñambohapévo ha’e peteĩ momento iimportánteva iñemohendápe, ha katu peteĩnte añoite. Oúvo conducta vital-gui, experiencia de vida-gui, ha ñane totalidad psíquica estructura-gui. Tekove ñambo’evo conciencia-pe realidad conocimiento rupive, tekove ñamomba’eguasu ha voluntad realidad-pe, ha’e tembiapo mbegue ha hasyeteva’ekue humanidad ojapova’ekue concepción de vida ñemongakuaápe.” (W. Dilthey) Ko tembiapo-pe roñeha’ã romohenda peteĩ cosmovisión oñemopyendáva umi realidad ciencia ome’ẽva ko’áĝagua. Roñeha’ã’ỹi araka’eve rojapo ciencia térã rofilosofa hag̃ua peteĩ teoría pyahu rupive; katu tapiaite roñemoirũ térã roñemo’ãta umívagui, ani hag̃ua jajavy umi distorsión cognitiva jepiveguáva ñande jaraháva.
Fields of Study & Subjects
Indigenous Studies in Latin America
Logic and Philosophy of Science
Philosophical Thought and Analysis
Publication details
- Journal / source
- PhilPapers (PhilPapers Foundation)
- Publication date
- 1 January 2026
- Language
- GN
- Document type
- Book